Ovama Dokunma!

TMMOB JEOLOJİ MÜHENDİSLERİ ODASI

 

AFŞİN ELBİSTAN ÇÖLLOLAR AÇIK OCAĞI HEYELENLARI

İNCELEME KOMİSYONU RAPORU

Kahramanmaraş Afşin-Elbistan B Termik Santraline kömür sağlayan Çöllolar Kömür

Sahasında meydana gelen heyelanla ilgili olarak, Oda başkanı Dündar ÇAĞLAN ve

bölgede daha önce çalışmalar yapmış Odamız jeoteknik komisyonu üyesi Dr.Dinçer

ÇAĞLAN ile Malatya İl Temsilcimiz Muhittin YIĞMATEPE, Rıza CENGİZ ve Elbistan‘da

serbest çalışan üyemiz Hasan KARALIK‘la birlikte yerinde incelemeler yapılmıştır.

Meslektaşımız Halil TATLI ve maden Mühendisi Nail YILMAZ'ın da aralarında

bulunduğu 9 maden emekçisinin heyelan sonucu kayan malzemenin altında kaldığı

faciayla ilgili olarak yapılan teknik incelemenin yanı sıra; konuyla ilgili görevliler, olayı

yaşayan işçiler ve Türkiye. Maden-İş sendikası ile de görüşmeler yapılmış, konu her

boyutuyla araştırılmaya çalışılmış, önceki çalışmalar da dikkate alınarak aşağıdaki rapor

hazırlanmıştır.

1. GİRİŞ

Ülkemizdeki linyit yatakları içinde en büyük potansiyele sahip olan Afşin–Elbistan Linyitleri,

düşük kalitesine rağmen (ortalama olarak kalori değeri 1070 kcal/kg., kül miktarı % 17, su

miktarı % 55, kükürt miktarı % 1,46) Türkiye ekonomisinin en önemli hammadde

kaynaklarından biridir. Afşin – Elbistan Linyit Havzası’nda ilk çalışmalar 1966 yılında bir

Alman firması olan OTTO GOLD-MTA’nın işbirliği ile başlamış ve yapılan sondajlar

neticesinde, 1967 yılında ilk linyitin mevcudiyeti tespit edilmiştir.

Toplam 4,7 milyar ton kömür rezervi olduğu bilinmektedir.

Kömürün değerlendirilmesi amacıyla kurulan Afşin–Elbistan A ve B Termik Santrali için (her

bir santralin kurulu gücü 4x340 MW) 18,6 milyon ton/yıl ve çevre illerin yakıt ihtiyacı için

ise 1,4 milyon ton/yıl olmak üzere, 20 milyon ton/yıl linyit üretimi gerçekleştirilmektedir. A

Termik Santraline EÜAŞ tarafından işletilen Kışlaköy Açık Ocağı, B Termik Santraline ise

maden ruhsatı EÜAŞ’a ait olan ve Park Holding tarafından işletilen Çöllolar Açık Ocağı

tarafından kömür sağlanmaktadır.

Açık ocak olarak faaliyet gösteren Çöllolar Açık Ocak işletmesinde 6 şubat 2011 tarihinde

batı şevinde; 10 Şubat 2011 tarihinde ise doğu şevinde heyelanlar meydana gelmiştir. 10

Şubat 2011 tarihinde oluşan kayma 140 m yüksekliğindeki doğu şevinde tahminen

1150m.uzunluğunda 550 m genişliğinde bir alanda gelişmiştir. 50 milyon metreküpten fazla

miktardaki heyelan malzemesi çok geniş bir alana yayılmıştır.

İlk heyelanda 1 işçi hayatını kaybederken, ikinci heyelanda 10 maden emekçisi kayan

malzeme altında kalmıştır. Bir işçi heyelandan ölü olarak çıkarılırken, biri jeoloji mühendisi,

biri maden mühendisi olmak üzere 9 kişi ise halen heyelan malzemesi altında bulunmaktadır.

Yaşamını kaybeden maden emekçilerinin ailelerine başsağlığı diliyor, işletmede çalışanlara

geçmiş olsun diyoruz.

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR

Afşin-Elbistan kömür havzasında yapılan ilk çalışmalar kömür etüdü ve rezervi üzerine

olmuştur. Sonraki yıllarda kömür sahasının fizibilitesi ile jeolojik-jeoteknik ve jeofizik

çalışmalar yapılmıştır.

Özbek ve Güçlüer (1977); Maraş–Elbistan Çöllolar linyit sektöründe yaptıkları hidrojeolojik

çalışmalar sonucunda, temel formasyonlardan kireçtaşlarının akifer özellik taşıdığını saptamış

ve faylanmalar ile bu seviyelerden kömür işletme sahasına etkili miktarda su gelişi olacağını

belirtmişlerdir.

Gürsoy ve diğ. (1981); Çöllolar, Hurman ve Sinekli köyleri arasında kalan sahanın kömür

rezervine yönelik yapmış olduğu çalışmada, 466 milyon ton linyit rezervi tespit etmişlerdir.

Linyit damarlarından alınan numunelerden, linyitin yaşı Pliyosen olarak, gidya birimi içinde

bulunan Ostrocod’lara göre bu çökeller için Pliyo–Pliyostesen yaşını vermişlerdir.

Koçak ve diğ. (1985); Kışlaköy Açık İşletmesi’nde batı şevlerine yönelik yaptıkları stabilite

çalışmaları sonucunda güvenli çalışılabilecek şev açıları önermişlerdir.

Yörükoğlu (1991); Kışlaköy Açık işletmesinin jeolojisi–hidrojeolojisi, planlama kriterleri,

kömür üretim miktarı ile kullanılan makine ve ekipmanları konusunda bir çalışma yapmıştır.

Ergüder ve diğ. (2000); Kışlaköy Açık İşletmesi doğu nihai şevlerinde bu yöredeki fayların

doğrultu ve eğimlerinin tespitine yönelik çalışmalar yapmışlar, mevcut fayların ocak işletme

yönünde devam ettiğini saptamışlardır.

.Ural ve Yüksel (2004); Kışlaköy Açık İşletmesinde duraylılık konusunda yaptıkları

araştırmalarda, stabiliteyi etkileyen faktörlerin; yeraltı suyu seviyesinin yüksek olması, Gidya

biriminin zayıf zon olması, linyit altındaki kilin potansiyel kaymaya neden olabileceğini ve

çalışma alanında yer alan birimlerin makaslama dayanımı değerlerinin, artık makaslama

dayanımı değerleri ile temsil edildiğini belirtmişlerdir.

Akbulut vd. 2007-2009, Kışlaköy açık ocak işletmesinde yaptıkları şev stabilitesi çalışmaları

sonrasında, ilk çalıştıkları bölge için, mevcut yeraltısuyu koşullarına göre F=1.3 güvenlik

katsayısı için, batı şevlerinde 8°lik, doğu şevlerinde ise bölgelere göre 9°-12° arasında değişen

genel şev açıları önermişlerdir. Linyit içinde oluşturulacak basamakların yüksekliğinin

(H) 25 m. olması durumunda basamak şev açısının (b) 35°, H= 30 m olması durumunda ise

b= 30° olarak açılması, iki veya daha fazla sayıda basamak için yapılan duraylılık analizleri

sonucunda; tek basamağın yüksekliği H= 25 m olması durumunda, basamak genişliğinin en

az 90 m; H= 30 m olması durumunda ise basamak genişliğinin en az 100 m olması

önerilmiştir.

3. AFŞİN-ELBİSTAN KÖMÜR SAHASININ JEOLOJİSİ

Afşin-Elbistan sahasındaki Kömür işletmelerinde, en üstte Pliyosen -Pliyostesen yaşlı gölsel

çökellerle Kuvaterner yaşlı akarsu ve yamaç molozu ürünü olan litolojik birimler, Neojen

yaşlı birimler ise alttan üste doğru; turkuvaz renkli taban kili, linyit horizonu, gidya

kireçtaşlarıdır (Şekil 1).

KALINLIK

(m)

SERİ

SİSTEM

LİTOLOJİ

AÇIKLAMALAR

ORTAM

10-15 2-10

5

50-110 50-60

~4

SİLTLİ KUMLU ÇAKIL

LEHİM: Kırmızımsı kahve-açık yeşil renkli, yer yer

karbonat yumrulu (kaliçi) içerikli az çakıllı kil.

Birim içerisinde yer yer kumtaşı mercekleri yer alır.

AÇIK YEŞİL RENKLİ KİL

KİREÇTAŞI / MAVİ KİL

BEJ GİDYA : Açık kahve-bej renkli bol fosilli

killi silt.

LİNYİT HORİZONU : Birim, siyah-açık kahve renkli,

ince-orta tabakalı, orta sertlikte olup, yer yer siyah renkli

plastik kil, tabana yakın yerlerde ise yer yer yeşil renkli

orta plastik kil bantlıdır. Birim içinde bol gri gidya bantı ve

yer yer bej gidya bantları yer almaktadır.

TURKUVAZ RENKLİ KİL (Taban Kili)

Yeşilimsi mavi renkli, yer yer karbonat yumrulu

orta plastik kil. Birimin tabanına doğru çakıl ihtiva

etmekte olup, havza kenarında birim tamamen

çakıllı kil konumundadır.

KİLLİ KUMLU ÇAKIL : Kırmızımsı kahve-açık kahve

renkli kil, sarımsı kahve renkli az pekişmiş, kumtaşı ve

killi kumlu çakıltaşı.

TERSİYER

PLİYOSEN

~5

~5

~60 100-125

GÖL AKARSU

KUVATERNER

Şekil 1. Çalışma alanına ait genelleştirilmiş stratigrafik dikme kesit.

3.1. Turkuvaz Renkli Kil (Taban Kili)

Killi–kumlu–çakıllı birimlerin üzerinde uyumlu olarak turkuvaz renkli killer (Taban Kili) yer

almaktadır. Birim linyit horizonunun tabanını oluşturduğundan taban kili olarak da

isimlendirilmiştir.

3.2. Linyit Horizonu

Taban kili üzerinde uyumlu olarak linyit horizonu yer almaktadır. Linyitler kuvvetli diyajenez

geçirmediğinden düşük kalitelidir. Birim siyah–açık kahve renkli, orta sertlikte olup, orta–

ince tabakalanma sunmaktadır. Bünyesinde kil miktarı arttıkça linyitin hem kalitesi hem de

dayanımı düşmektedir. Linyit horizonu içinde 5–80 cm. kalınlığında bol bitümlü siyah renkli

yüksek plastisiteli kil, yer yer orta–yüksek plastisiteli, ince çakıllı yeşil renkli kil seviyeleri

yer almaktadır. Gri gidya birimi ile geçişli olduğu için linyit horizonu içinde yoğun bir şekilde

gidya ardalanması gözlenmektedir. Bu ardalanmadan dolayı linyit–gidya sınırı kesin olarak

ayrılamamaktadır.

3.3. Gidya

Linyit seviyeleri üzerinde uyumlu olarak gri gidya birimi yer almaktadır. Birim kahvemsi gri–

koyu gri renkli, bol Gastropot içerikli killi seviyelerden oluşmaktadır. Birim daha önceki

çalışmalarda “gidya” olarak isimlendirilmiştir.

3.4. Mavi Renkli Kil

Birimin kireçtaşları ile yanal geçişe sahip olduğu ve çökelme ortamının karbonatların

çökelmesine uygun koşul sağladığı durumlarda kireçtaşlarının, kireçtaşlarının çökelmesine

uygun ortam olmadığı durumlarda ise mavi renkli killer çökeldiği tahmin edilmektedir. Birim

siltli kil çökellerinden oluşmakta olup, az–orta plastisitelidir.

3.5. Kireçtaşı

Göl ortamını karakterize eden birimlerin en üst kesimini kireçtaşları oluşturmaktadır (Gürsoy

ve diğ., 1981). Kireçtaşları gidya birimi üzerinde uyumlu olarak bulunmaktadır. Birim açık

gri–gri renkli, bol fosilli, sert – çoksert, orta–kalın tabakalıdır.

3.6. Lehim

Kuvaterner yaşlı lehim birimi, geniş bir yayılım göstermektedir. Birim kırmızımsı kahve

renkli az çakıllı kumlu killerden oluşmaktadır. Birim içinde yoğun bir şekilde karbonat

yumruları gözlenmiştir. Birim yaygın bir şekilde akarsu ortamında çökelmiş olup, havza

kenarlarında yamaç molozu çökelleriyle girift bir şekildedir.

3.7. Siltli–Kumlu–Çakıllı Birimler

En genç birimini oluşturan siltli-kumlu çakıllı birimler, yer yer az tutturulmuş çoğunlukla

gevşek olan, orta derecede yuvarlaklaşmış, çakıllardan oluşmaktadır. Akarsu ortamında

çökelen birim Kuvaterner yaşlıdır.

4. ÇÖLLOLAR SAHASI HEYELANLARI

Çöllolar Açık Ocak işletmesinde; ilk olarak 6 şubat 2011 tarihinde batı şevinde bir heyelan

meydana gelmiş, 1 işçi hayatını kaybetmiştir. 10 Şubat 2011 tarihinde ise doğu şevinde

heyelan gelişmiştir. Kayma 140 m yüksekliğindeki doğu şevinde tahminen 1150 m.

uzunluğunda 550 m genişliğinde bir alanda gelişmiştir. 50 milyon metreküpten fazla

miktardaki heyelan malzemesi çok geniş bir alana yayılmıştır. Heyelanda 10 kişi kayan

malzeme altında kalmış, bir işçi heyelandan ölü olarak çıkarılırken; biri jeoloji mühendisi, biri

maden mühendisi olmak üzere 9 maden emekçisi ise halen heyelan malzemesi altında

bulunmaktadır.

Konuyla ilgili olarak, Elektrik Üretim AŞ (EÜAŞ) Genel Müdürü Halil Alış tarafından basına

yapılan açıklamalardan; Park Holding’e danışmanlık hizmeti veren Alman firmasının (RE

GmbH) yaptığı çalışmalar sonucunda işletmedeki genel şev açılarının 21° alınmasının

başlangıçta önerildiği, danışmanlık hizmetinin devamında ise genel şev açılarının 16° ye

düşürüldüğü anlaşılmaktadır.

Bölgede inceleme yapan yetkililer, kendilerine iletilen bilgilere göre Ocak işletmesinin genel

şev açısının 14°-16° arasında olduğu, basamak şev açılarının 55°, basamak yüksekliklerinin

ise 35 m olduğunu ifade etmişlerdir.

4.1. Çöllolar Sahasındaki Gözlemler

Çöllolar sahasında, basamak şev yüksekliklerinin batı şevinin bazı bölümlerinde 35m den

fazla olduğu, basamak açılarının 55° veya daha fazla olduğu (Şekil 2), basamak

genişliklerinin dar bırakıldığı görülmüştür. Diğer taraftan, işletme sahasının hemen yanında

Hurman çayı akmaktadır. Çay sürekli olarak yeraltısuyunu beslemekte ve işletme şevlerinde

su miktarı artmaktadır. Heyelana neden olan unsurlardan biri olan yeraltısuyunun drenajına

yönelik kuyular bulunmaktadır. Ancak, işletmede çalışan işçiler, drenajı sağlayan kuyuların

yeterli sayıda olmadığı ve sürekli çalıştırılmadığını iddia etmişlerdir. Ayrıca, gelişen

heyelanın çok öncesinden şev tepesinde ve basamaklar üzerinde gerilim çatlakları oluştuğu ve

bu gerilim çatlaklarının sürekli olarak kül ile doldurulduğu da ifade edilmektedir.

Şekil 2. Çöllolar sahasındaki batı şevindeki yüksek ve oldukça dik açılmış basamaklardan

görünümler

Şekil 2. Çöllolar sahasındaki batı şevindeki yüksek ve oldukça dik açılmış basamaklardan

görünümler

6 Şubat’ta meydana gelen heyelandan bir gün önce de batı şevinde oluşan gerilim çatlağının

kül doldurularak kapatıldığı, ancak bir gün içinde dolguda 20 cm’yi aşan oturma (çökme)

oluştuğu iddia edilmektedir. Bu kadar kısa bir süre içerisinde 20 cmlik çökme oluşmasının

hareketin ne kadar hızlandığının ve kaymanın her an gerçekleşebileceğinin bir göstergesi

olarak tarafımızdan yorumlanmaktadır. Yine işçiler tarafından, bazı çatlaklar üzerinde demir

çubuklardan oluşturulan basit hareket izleme istasyonları kurulduğu ve hareket miktarlarının

ölçüldüğü belirtilmiştir. Ancak, hareketin gözlenerek doğru yorumlamasının yapılamadığı

düşünülmektedir.

Heyelanların meydana gelmemesi ve yeni faciaların yaşanmaması için sahanın jeolojik

özelliklerinin irdelenerek tespitlerin yapılması önem taşımaktadır.

Afşin-Elbistan havzasındaki kömür horizonları içerisinde kömür tabakalarına paralel, yüksek

plastisiteli (CH) çok zayıf dayanımlı kil bantları yer almaktadır. Bu kil bantlarının eğimleri,

havza ortasında 0-2° arasında değişirken, havza kenarlarında ve havza içerisinde yeralan

fayların yakınlarında, senklinal ve antiklinallerin olduğu kesimlerde 10°’ye kadar

ulaşabilmektedir. Bu kil bantları zayıf yüzeyler yaratmakta ve eğim yönleri ocak içersine

doğru olması durumunda çok büyük kayma riski yaratmaktadır. Ayrıca kömür horizonu

içerisinde dike yakın süreksizliklerin varlığı da bilinmektedir.

Yukarıda sayılan tüm koşullar olumsuz anlamda Çöllolar Açık Ocak işletmesinde bir araya

gelmiş ve 6 Şubat 2011 tarihinde batı şevinde, 10 Şubat 2011 tarihinde ise doğu şevinde

heyelanlar gelişmiştir. 6 Şubat 2011 tarihinde meydana gelen heyelanın aktif–pasif kama türü

kayma (iki veya daha fazla yüzey üzerinde gelişen kayma modeli) olduğu gözlemlenmiştir.

Aktif–pasif kama türü kaymanın birinci yüzeyini kömür horizonu içerisindeki tabakalanmaya

paralel gelişen çok zayıf dayanımlı siyah killer, ikinci yüzeyini ise (arka yüzeyini) süreksizlik

oluşturmuştur. Bu tip kayma modellerinde hareket ilk önce makaslama dayanımı düşük alttaki

birinci yüzeyde başlayıp, daha sonra linyit içerisindeki zayıf zondan (süreksizlik veya fay)

kopup, öne doğru ilerleyerek hareketini tamamlamaktadır (Şekil3).

Şekil 3. Aktif-pasif bloklu kayma modeli ve Çöllolar sahasındaki ilk kaymanın görünümü

Kayan blok

Kayma Yönü

Arka kayma yüzeyi

10 Şubat 2011’de doğu şevlerinde medyana gelen heyelanın modeli, yakından incelenemediği

için tam olarak belirlenememiştir. Ancak, görgü tanığı işçiler tarafından; “önce ocağın en alt

kotunda kömürlü seviyede büyük bir gürültüyle bir toz bulutunun kalktığı, hemen arkasından

üst kesimin kaydığı” ifade edilmiştir.

Kayma 140 m yüksekliğindeki doğu şevinde tahminen 1100 m uzunluğunda 550 m.

genişliğinde bir alanda gelişmiştir. 50 milyon metreküpten fazla miktardaki heyelan

malzemesi çok geniş bir alana yayılmıştır. Şev tepesindeki kopma aynası hilal şeklindedir

(Şekil 4). Heyelan malzemesinin çok geniş bir alana yayılması, tamamen parçalanması ve

kopma aynasının hilal şeklinde olması heyelanın dairesel kayma modelinde geliştiğini

düşündürse de, ifadelerde belirtildiği gibi ilk hareketin kömür tabanında olması (Kömür

biriminin zayıf nitelikte de olsa kaya özelliği taşıması ve kaya içerisinde dairesel kayma

gelişmeyeceği görüşüyle) bu olasılığın daha düşük olduğunun bir göstergesi olarak

yorumlanmıştır. Büyük bir olasılıkla kömür horizonu içerisinde aktif-pasif kama türü kayma

gelişmiş, hemen arkasından ön tarafının boşalması nedeniyle üstte yer alan, zemin özelliği

taşıyan gidya ve lehim biriminde dairesel kayma modelinde heyelan gelişmiştir. Heyelan

sonrasında kayan malzeme ile kopma yüzeyi arasında büyük miktarda suyun birikmiş olduğu

ve heyelan malzemesi içerisine inceleme yapıldığı tarihte halen su geldiği arama kurtarma

ekipleri tarafından belirtilmiştir. Heyelan malzemesinin çok geniş bir alana yayılması, kayan

malzemenin görünümü bünyesinde çok fazla miktarda su barındırdığı ve bu suyla birlikte

hareket ettiğini göstermektedir. Sonuç olarak kömür horizonunda aktif-pasif kama modelinde

başlayan kaymanın, zemin özelliği gösteren birimlerde dairesel kayma modelinde devam

ettiği düşünülmektedir.

Şekil 4. Doğu şevindeki heyelandan ve kayan malzemeden görünümler

 

5. SONUÇLAR

· Afşin-Elbistan sahasındaki Kömür işletmelerinde jeolojik istif, en üstte Pliyosen

-Pliyostesen yaşlı gölsel çökellerle Kuvaterner yaşlı akarsu ve yamaç molozu ürünü

olan litolojik birimler, Neojen yaşlı birimler ise alttan üste doğru; turkuvaz renkli

taban kili, linyit horizonu, gidya ve kireçtaşlarıdır.

· Afşin-Elbistan havzasındaki kömür horizonları içerisinde kömür tabakalarına paralel,

yüksek plastisiteli çok zayıf dayanımlı kil bantları yer almaktadır. Bu kil bantları zayıf

yüzeyler yaratmakta ve eğim yönleri ocak içersine doğru olması durumunda çok

büyük kayma riski oluşturmaktadır. Ayrıca kömür horizonu içerisinde dike yakın

süreksizliklerin varlığı da bilinmektedir.

· Çöllolar Açık Ocak işletmesinde; 6 Şubat 2011 tarihinde batı şevinde, 10 Şubat 2011

tarihinde ise doğu şevinde heyelanlar gelişmiştir. İlk heyelanda 1 işçi hayatını

kaybederken, ikinci heyelanda 10 kişi kayan malzeme altında kalmıştır. Bir kişi

heyelandan ölü olarak çıkarılırken, biri jeoloji mühendisi, biri maden mühendisi olmak

üzere 9 maden emekçisi ise halen heyelan malzemesi altında bulunmaktadır.

· Park Holding’e işletme öncesinde danışmanlık hizmeti veren Alman firmasının (RE

GmbH) yaptığı çalışmalar sonucunda işletmedeki genel şev açılarının önce 21°

alınmasının uygun olacağının önerildiği, danışmanlık hizmetinin devamında ise genel

şev açılarını 16° ye düşürüldüğü basına açıklanmıştır.

· Çöllolar sahasında, şev yüksekliklerinin bazı bölümlerde 35 m. den fazla olduğu,

basamak açılarının 55° veya daha fazla olduğu, basamak genişliklerin dar bırakıldığı

görülmüştür..

· İşletme sahasının hemen yanında Hurman çayı akmakta ve. çay sürekli olarak

yeraltısuyunu besleyerek işletme basamaklarında su miktarının artmasına neden

olmaktadır. Diğer taraftan, yer altı suyunun drenajını sağlayan kuyuların yetersiz

olduğu ve sürekli çalıştırılmadığı iddiaları da söz konusudur.

· Şev tepesinde ve basamaklar üzerinde heyelan öncesinde gerilim çatlakları oluştuğu ve

bu gerilim çatlaklarının sürekli olarak kül ile doldurulduğu söylenmektedir.

· Heyelanın oluşması için gerekli tüm koşullar, Çöllolar Açık Ocak işletmesinde

biraraya gelmiş ve 6 Şubat 2011 tarihinde batı şevinde, 10 Şubat 2011 tarihinde ise

doğu şevinde heyelanlar gelişmiştir. 6 Şubat 2011 tarihinde meydana gelen heyelanın

aktif–pasif kama türü kayma (iki veya daha fazla yüzey üzerinde gelişen kayma

modeli) olduğu gözlemlenmiştir. Aktif–pasif kama türü kaymanın birinci yüzeyini

kömür horizonu içerisindeki tabakalanmaya paralel gelişen çok zayıf dayanımlı siyah

killer, ikinci yüzeyini ise (arka yüzeyini) süreksizlik oluşturmuştur.

· 10 Şubat 2011 tarihinde oluşan kayma 140 m yüksekliğindeki doğu şevinde tahminen

1150 m. uzunluğunda 550 m genişliğinde bir alanda gelişmiştir. 50 milyon

metreküpten fazla miktardaki heyelan malzemesi çok geniş bir alana yayılmıştır. Şev

tepesindeki kopma aynası hilal şeklindedir.

· Büyük bir olasılıkla kömür horizonu içerisinde aktif-pasif kama türü kayma gelişmiş,

hemen arkasından ön tarafının boşalması nedeniyle üstte yer alan zemin özelliği

taşıyan gidya ve lehim biriminde dairesel kayma modelinde heyelan gelişmiştir.

Heyelan malzemesinin çok geniş bir alana yayılması, kayan malzemenin görünümü

bünyesinde çok fazla miktarda su barındırdığı ve bu suyla birlikte hareket ettiğini

göstermektedir. Sonuç olarak kömür horizonunda aktif-pasif kama modelinde

başlayan kayma, zemin özelliği gösteren birimlerde dairesel kayma modelinde devam

ettiği düşünülmektedir.

SORULAR VE KUŞKULAR

Çöllolar sahasında 2 işçinin ölümü, 9 kişinin heyelan malzemesi altında kalmasına neden

olan heyelanları oluşturabilecek tüm koşulların bir araya gelmesi/getirilmesi ve önlemler

konusuyla ilgili olarak aşağıda belirtilen kuşkuların giderilmesi, sorulara yanıt bulunması

gerekmektedir.

1. Park Holding’e danışmanlık hizmeti veren Alman firmasının (RE GmbH),

yaptığı çalışmalar sonucunda işletmedeki genel şev açılarının 21° alınmasının

uygun olacağını belirttiği, danışmanlık hizmetinin devamında ise genel şev

açılarını 16° ye düşürüldüğü yetkili ağızlardan basına açıklanmıştır.

Firmanın ilk önce 21° olarak belirlediği genel şev açısı neden sonradan 16°’ye

düşürülmüştür? İşletme basamak şev açıları 55°, basamak yükseklikleri ise 35 m olarak

belirlenmiştir. Bu belirleme de hangi kriterler esas alınmıştır? Ocak dizayn raporlarının

hazırlanması sırasında yeterli jeolojik ve jeoteknik çalışmalar yapılmış mıdır? Sonuç olarak

açıklanan ciddi önemdeki bu konular Alman şirketi tarafından yapılan şev stabilitesi

çalışmalarının yeterliliği ve işletme projesinin doğruluğu konusunda araştırılması gereken

kuşkular yaratmıştır.

2. EÜAŞ tarafından işletilen ve aynı jeolojik özelliklere sahip Kışlaköy Açık

Ocağında uygulanan şev açıları, basamak genişlik ve yükseklikleri ile Çöllolar

Açık Ocağı arasında fark var mıdır?

3. Park Holding tarafından, RE GmbH tarafından belirlenen ocak dizayn planlarına

uyulmuş mudur?

4. Ocağın çok yakınından akan Hurman çayının heyelana neden olan unsurlardan

olan yeraltısuyunu beslememesi için ne gibi önlemler alınmıştır?

5. Yeraltısuyu drenaj kuyularının yeterliliği ve düzenli çalıştırılmadığı iddiaları

araştırılmalıdır? Pompajlarla drene edilen suların ortamdan uzaklaştırılması

hangi yöntemle ve nereye yapılmaktadır? Bu suların yeniden yeraltısuyunu

beslemeyecek ve heyelan için risk unsuru oluşturmayacak şekilde tahliyesi

yapılmakta mıdır?

6. Heyelanın meydana gelmesinin göstergesi olan gerilim çatlaklarının oluşumu ilk

heyelan öncesinde saptanmış mıdır? Eğer çatlaklar söz konusuysa bunların

doldurulması işlemi yapılmış mıdır ve bu yeterli bir önlem olarak görülmüş

müdür?

7. Gerilim çatlaklarının hareket izlemeleri yapılmış mıdır? Yapıldıysa gözlemler

nasıl değerlendirilmiştir?

8. 6 Şubat tarihinde oluşan birinci kayma sonrasında Ocak yetkilileri tarafından bir

değerlendirme yapılmış mıdır? Kayma ve şevlerin stabil (duraylı) duruma gelip

gelmediği irdelenmiş midir?

9. 6 Şubat tarihinde oluşan kayma sonrasında, bir işçinin hayatını kaybetmesine

rağmen ocakta çalışmalara devam edilmesinin gerekçesi nedir? Üretime devam

etmek için yol mu yapılıyordu yoksa oluşan heyelanla ilgili çalışmalar mı

gerçekleştiriliyordu?

10. 6 Şubat tarihinde oluşan kayma sonrasında, ocağın diğer şevlerinde kontrol

yapılmış mıdır? Bu kontroller sırasında ikinci heyelanın olduğu doğu şevinde

gerilim çatlakları gözlemlenmiş midir? Bu gerilim çatlakları ile ilgili ne gibi

çalışmalar yapılmıştır? Eğer işçilerin belirttiği gibi çatlakların gözlenmesine

rağmen çalışmaya neden devam edilmiştir?

11. Çöllolar kömür ocağının işletilmesinin uzman kamu kuruluşu olan TKİ den

alınarak özelleştirme amacıyla önce EÜAŞ’a sonra da işletilmek üzere 25

yıllığına Park Holding’e devredilmesi sonucu yaşanan özelleştirme ve

taşeronlaştırmanın yaşanan faciadaki etkisi nedir? (araştırılacak mıdır?)

12. Çöllolar kömür ocağının işletilmesi ihalesini 2007 yılında alan Park Holding’in

en kısa sürede üretime geçip, fazla üretim yaparak prim vb. teşviklerden

yararlandığı söz konusu mudur? Ve Bu durum proje aşamasından başlayarak,

işletme süreçlerinde iş güvenliği ve işçi sağlığı açısından bir ihmale neden olmuş

mudur?

13. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

tarafından gerekli denetimler yapılmış mıdır?

Heyelanın nedenlerini de içinde barındıran bu sorulara cevap verilerek, yeni faciaların

yaşanmasının önüne geçilmelidir.

ÖNERİLER

Maden kazalarının meydana gelmesinin nedenlerinin sadece teknik olarak

değerlendirilemeyecek çok boyutlu bir konu olduğu ve diğer önemli nedenlerin basın

açıklamasında ele alınacağı bilinerek bu bölümde sadece teknik önerilere yer verilmiştir.

Madencilik faaliyetlerindeki tüm süreçlerde yerbilimleri alanındaki mühendislik

disiplinlerinin bilimsel teknik ve uygulama birikimleri çalışmaların tüm aşamasında hayata

geçirilmelidir.

Maden işletme projesinin hazırlanması aşamasından başlamak üzere projenin uygulanması ve

işletme süresince karşılaşılacak fay, kırık ve çatlakların tespit edilmesi, jeolojik birimlerin

davranışları ve dayanım parametrelerinin belirlenmesi çalışmaları, üretimin

yönlendirilmesinin yanı sıra can ve ekonomik kayıplara yol açabilen kazaların ortaya

çıkmasına neden olacak önemli jeolojik risk belirleme çalışmalarıdır. Açık işletmelerde

jeolojik birimlerin özellikleri ve yapısal elemanlar dikkate alınmadan belirlenen şev açıları ve

basamak yükseklik ve genişliklerinin neden olduğu ciddi heyelanlar olarak ortaya çıkarken,

kapalı işletmelerde blok düşmesi, yıkılma, tavan çökmesi, yanlış tahkimat olarak karşımıza

çıkmaktadır. Sonuç olarak, jeolojik yapı ve kayaçların özellikleri dikkate alınmayan

işletmelerde can kayıplarının yanı sıra üretim ve diğer ekonomik kayıplar da söz konusu

olmaktadır.

Son olarak meydana gelen Çöllolar Açık Ocağındaki heyelan için de geçerli olan;

Açık işletmelerde şevlerin duraylılığı genel olarak

· Şev geometrilerine (Şev açısı ve şev yüksekliğine)

· Jeolojik koşullara (şevleri oluşturan birimlerin dayanım parametreleri, birim hacim

ağırlıkları, tabaka/süreksizliklerin konumun, şev geometrisinin yapısal süreksizliklerle

ilişkisine)

· Yeraltısuyunun varlığına

bağlıdır.

Bu bilinenden hareketle; maden işletmelerinde kazısı yapılan jeolojik birimlerin fiziksel ve

mekanik davranışlarının incelenip, işletme şev dizaynlarının bu birimlerin jeoteknik

özelliklerinin de dikkate alınarak hazırlanması büyük önem taşımaktadır. Böyle bir uygulama

neticesinde güvenlik ile ekonomiklik arasındaki optimum nokta belirlenerek bu yönüyle işçi

sağlığı ve iş güvenliği sağlanarak güvenli bir işletmecilik yapılması mümkün olmaktadır.

Bu kapsamı ayrıntılandıracak olursak,

Kapsamlı bir jeolojik jeoteknik çalışma yapılmadan ve kayma modeli doğru belirlenmeden

projelendirilen açık ocaklarda yanlış kayma modeli seçilmiş olması halinde heyelana neden

olabilecek bazı unsurların göz ardı edilmesi söz konusu olabilmekte ve buna bağlı yapılacak

projelendirme sonucunda da, şev yükseklikleri ve şev açıları doğru belirlenmeyerek dik açılan

işletme basamaklarında farklı modellerde kaymalar meydana gelebilmektedir.

Bu olumsuzlukların önüne geçilmesi için açık ocak işletmelerinde şev stabilitesine yönelik

olarak;

- Ocak alanının jeolojik-jeoteknik etürleri ayrıntılı bir şekilde yapılmalıdır.

- Heyelanlara neden olacak unsurlardan biri olan jeolojik birimler içerisinde yer alan fay,

çatlak, tabaka düzlemi vb. süreksizliklerin konumları belirlenmelidir.

- Yeterli sayıda sondaj açılarak alınan numuneler üzerinde gerekli deneyler yapılarak her

jeolojik birimin dayanım parametreleri belirlenmelidir.

- Arazi gözlemleri ve sondaj çalışmaları sırasında zayıf zonların varlığı araştırılmalı, bu

zonların mühendislik özellikleri ve dayanım parametreleri ortaya konulmalıdır.

- Açılan sondajlarla yeraltısuyu seviyeleri tespit edilmelidir.

- Süreksizliklerin dayanım parametreleri belirlenmelidir

- Hidrojeolojik çalışmalar yapılarak, işletmeye etki edecek yüzey sularının (dere, çay vb)

yeraltısuyunu besleme durumları araştırılmalıdır.

- Yapılan tüm çalışmaların birlikte değerlendirilmesiyle, en kritik olan heyelan modeline göre

basamak şev dizaynları (şev açıları, basamak yükseklikleri ve basamak genişlikleri)

hesaplanmalıdır.

- Tüm bu verilerin de dikkate alınmasıyla oluşturulacak işletme projesine uygun faaliyetlerin

yürütülmesi her aşamada gerekli kılınmalı, işletme çalışmaları süresince ortaya çıkan belirtiler

sürekli izlenmelidir.

Sonuç olarak, iş cinayetlerine dönüşen maden facialarının yaşanmasının kader olmadığını

belirtiyor ve insanı merkezine alan politikalara, jeoloji bilim ve mühendisliğine, gerekli

önemin verilmesi halinde jeolojik tehlike ve risklerin engellenmesinin mümkün olduğunu

ifade ediyoruz..

TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası

Afşin Elbistan Açık Ocağı Heyelanları İnceleme Komisyonu